Vị thuốc và bài thuốc đông y có thể hỗ trợ hạ huyết áp mức độ nhẹ và vừa, đồng thời phối hợp điều trị cùng y học hiện đại nhằm kiểm soát chỉ số huyết áp ổn định hơn, góp phần hạn chế biến chứng tim mạch nguy hiểm và nâng cao chất lượng sống.
- Ma Hoàng: Vị thuốc thường dùng trong các bài thuốc giải cảm
- Nhân trần: Thảo dược thanh nhiệt, mát gan quen thuộc
Dưới đây là những vị thuốc và bài thuốc thường được ứng dụng trong thực hành y học cổ truyền đối với người tăng huyết áp.
Vị thuốc thảo dược hỗ trợ hạ huyết áp theo kinh nghiệm y học cổ truyền
Tăng huyết áp trong y học cổ truyền thường được quy vào phạm trù chứng huyễn vựng, đầu thống; khi tiến triển nặng có thể liên quan đến trúng phong, hung tý, tâm quý. Theo góc nhìn chuyên gia đào tạo tại Cao đẳng Y Sài Gòn, việc sử dụng thảo dược cần đặt trong tổng thể biện chứng luận trị, tránh lạm dụng đơn lẻ mà thiếu theo dõi chuyên môn.
Một số vị thảo dược quen thuộc có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp nếu dùng đúng cách. Cần tây giúp lợi tiểu, hỗ trợ thải muối natri, góp phần giãn mạch và giảm mỡ máu, có thể dùng dưới dạng nước ép hoặc chế biến món ăn. Lá dâu tằm hỗ trợ điều hòa dòng chảy mạch máu, góp phần ổn định nhịp tim và tăng tiết nitric oxide giúp giãn mạch, thường dùng hãm nước uống. Tỏi có tác dụng giãn mạch, hỗ trợ giảm lipid máu, hạn chế hình thành xơ vữa, có thể dùng dạng tỏi tươi, rượu ngâm hoặc dầu tỏi.
Bên cạnh đó, hoè hoa và cúc hoa cũng được sử dụng khá phổ biến trong các trường hợp tăng huyết áp nhẹ và vừa. Nụ hoè giúp làm bền thành mạch, thường sao vàng sắc uống với liều 6–20g mỗi ngày. Cúc hoa có tác dụng hạ áp, tăng độ bền mao mạch, hỗ trợ ngủ ngon và giảm triệu chứng hoa mắt, dùng 8–16g dưới dạng thuốc sắc hoặc hãm trà. Tuy nhiên, người bệnh cần tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi áp dụng lâu dài để bảo đảm an toàn.
Bài thuốc đông y trị tăng huyết áp theo từng thể lâm sàng
Trong thực hành điều trị, y học cổ truyền không dùng chung một công thức cho mọi trường hợp mà căn cứ vào từng thể bệnh cụ thể để gia giảm bài thuốc. Theo kinh nghiệm của dược sĩ đào tạo chuyên ngành Cao đẳng Y học cổ truyền, việc xác định đúng thể bệnh giữ vai trò quyết định hiệu quả kiểm soát huyết áp và phòng ngừa tái phát.
Với thể can dương thượng cang, biểu hiện đau đầu căng tức, mặt đỏ, dễ cáu gắt, mất ngủ, mạch huyền, bài Thiên ma câu đằng ẩm gia vị thường được sử dụng. Thành phần gồm Thiên ma, Câu đằng, Thạch quyết minh, Chi tử, Hoàng cầm, Ích mẫu thảo, Ngưu tất, Đỗ trọng, Tang ký sinh, Dạ giao đằng, Phục thần; mỗi ngày một thang sắc uống nhằm bình can tiềm dương và hỗ trợ hạ áp.
Ở thể can thận âm hư với triệu chứng hoa mắt, ù tai, đau lưng mỏi gối, ngũ tâm phiền nhiệt, mất ngủ, có thể tham khảo các bài như Kỷ cúc địa hoàng hoàn, Lục vị quy thược hoặc bài bổ can thận gia giảm. Thành phần thường gồm Thục địa, Hoài sơn, Sơn thù, Trạch tả, Đan bì, Bạch linh, Kỷ tử, Cúc hoa hoặc phối hợp Đương quy, Bạch thược, Hà thủ ô, Sài hồ tùy trường hợp cụ thể, sắc uống ngày một thang theo chỉ định.
Điều trị tăng huyết áp thể đàm thấp và âm dương lưỡng hư
Ngoài hai thể bệnh thường gặp, tăng huyết áp còn có thể xuất hiện ở thể đàm thấp hoặc âm dương lưỡng hư, đặc biệt ở người cao tuổi hay phụ nữ sau mãn kinh. Sinh viên thực hành tại Trường Cao đẳng Dược thành phố Hồ Chí Minh khi tiếp cận nhóm bệnh này đều được hướng dẫn phân tích kỹ triệu chứng toàn thân trước khi đề xuất hướng xử trí phù hợp.
Thể đàm thấp thường biểu hiện đau đầu nặng, chóng mặt, ngực tức, đầy bụng, buồn nôn, ăn kém, lưỡi nhợt bệu, rêu trắng hoặc vàng nhạt, mạch nhu hoạt. Các bài như Bán hạ bạch truật thiên ma thang hoặc Nhị trần thang gia giảm được sử dụng nhằm hóa đàm, kiện tỳ, bình can. Thành phần bao gồm Bán hạ, Bạch truật, Trần bì, Thiên ma, Bạch linh, Cam thảo, Đại táo và một số vị gia giảm khác tùy biểu hiện cụ thể.
Với thể âm dương lưỡng hư, người bệnh thường mệt mỏi, sợ lạnh, chân tay lạnh, tiểu đêm nhiều, đau lưng mỏi gối, có thể kèm hồi hộp và ù tai. Bài Hữu quy hoàn gồm Phụ tử chế, Nhục quế, Sơn thù, Đỗ trọng, Đương quy, Sơn dược, Câu kỷ tử, Lộc giác giao, Thỏ ty tử, Thục địa được dùng nhằm ôn bổ thận dương, dưỡng âm, hỗ trợ ổn định huyết áp. Dù áp dụng theo thể nào, người bệnh vẫn cần thăm khám chuyên khoa để được theo dõi và kết hợp điều trị phù hợp với y học hiện đại nhằm giảm nguy cơ biến chứng như đột quỵ não.
Việc nắm vững lý luận biện chứng và thực hành bài bản đóng vai trò quan trọng trong điều trị tăng huyết áp bằng y học cổ truyền. Vì vậy, thí sinh có định hướng theo học lĩnh vực này nên lựa chọn Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn để được đào tạo chuyên sâu, rèn luyện kỹ năng nhận định thể bệnh và sử dụng vị thuốc, bài thuốc một cách khoa học, an toàn, phù hợp thực tiễn lâm sàng.
